സ്പെഷ്യൽ എഡിറ്റോറിയൽ: തോമസ് ജേക്കബ്

കേരളത്തിന്റെ ശുചിത്വ പ്രതിസന്ധി കേരളം വിദ്യാഭ്യാസത്തിലും സാമൂഹ്യ പുരോഗതിയിലും മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന സംസ്ഥാനമായി ലോകം മുഴുവൻ അറിയപ്പെടുന്നു. ആരോഗ്യരംഗത്തും മനുഷ്യവികസന സൂചികകളിലും കേരളം ഏറെ മുന്നിലാണ്. എന്നാൽ അതേ കേരളത്തിന്റെ നഗരങ്ങളും ഗ്രാമങ്ങളും ഒരുപോലെ അഭിമുഖീകരിക്കുന്ന ഒരു വലിയ വൈരുധ്യമാണ് പൊതുസ്ഥലങ്ങളിലെ അശുചിത്വം. റോഡിന്റെ വക്കുകൾ, ചാലുകൾ, നദീതീരങ്ങൾ, ഒഴിഞ്ഞുകിടക്കുന്ന വസ്തുക്കൾ, പാലങ്ങൾക്കു കീഴിലുള്ള ഇടങ്ങൾ, ബസ് സ്റ്റാൻഡുകൾ—ഇവിടങ്ങളിലൊക്കെ കെട്ടിക്കിടക്കുന്ന മാലിന്യം ഇന്ന് കേരളത്തിന്റെ പൊതുചിത്രമായി മാറിയിരിക്കുന്നു.പ്രത്യേകിച്ച് തിരുവനന്തപുരം പോലുള്ള നഗരങ്ങളിൽ പോലും മാലിന്യം തള്ളുന്ന സംഭവങ്ങൾ പതിവാണ്. നഗരസഭയും വിവിധ സർക്കാർ ഏജൻസികളും ശുചീകരണപ്രവർത്തനങ്ങൾ നടത്തുന്നുണ്ടെങ്കിലും, അടുത്ത ദിവസം തന്നെ വീണ്ടും അതേ സ്ഥലത്ത് മാലിന്യം കെട്ടിക്കിടക്കുന്നത് കാണാം.

ഇത് ഒരു നഗരസഭയുടെ പരാജയമോ ഭരണപരമായ വീഴ്ചയോ മാത്രമല്ല. മറിച്ച് നമ്മുടെ സമൂഹത്തിന്റെ മനോഭാവത്തെയും പൗരബോധത്തെയും സംബന്ധിച്ച ഒരു വലിയ പ്രശ്നമാണ്.ഒരു സമൂഹം എത്ര വിദ്യാഭ്യാസമുള്ളതാണെന്ന് മാത്രമല്ല, അതിന്റെ പൊതുസ്ഥലങ്ങൾ എത്ര ശുചിയായി നിലനിൽക്കുന്നു എന്നതും അതിന്റെ സംസ്കാരത്തിന്റെ അളവുകോലാണ്. ആ അളവുകോലിൽ കേരളം ഇപ്പോൾ ഗുരുതരമായ പരീക്ഷണഘട്ടത്തിലൂടെയാണ് കടന്നുപോകുന്നത്. വീടിന്റെ ശുചിത്വം, പൊതുസ്ഥലത്തിന്റെ അശുചിത്വം കേരളത്തിലെ സാധാരണ കുടുംബങ്ങളെ ശ്രദ്ധിച്ചാൽ ഒരു വലിയ വൈരുധ്യം കാണാം. വീടിനകത്ത് ശുചിത്വത്തിന് വലിയ പ്രാധാന്യം നൽകുന്നവരാണ് മലയാളികൾ. അടുക്കള, വരാന്ത, പറമ്പ്—എല്ലാം ദിവസവും വൃത്തിയാക്കപ്പെടുന്നു.പക്ഷേ അതേ വീട്ടിൽ നിന്നുള്ള മാലിന്യം പലപ്പോഴും റോഡിന്റെ വക്കിലോ അടുത്തുള്ള ചാലിലോ എത്തുന്നു. വീടിനകത്ത് ശുചിത്വം പാലിക്കുന്നതിൽ കാണുന്ന ജാഗ്രത പൊതുസ്ഥലങ്ങളിൽ കാണുന്നില്ല.

ഇത് കേരളത്തിൽ മാത്രമുള്ള ഒരു പ്രശ്നമല്ല, ഇന്ത്യയിലെ പല ഭാഗങ്ങളിലും ഇത് കാണാം. എന്നാൽ കേരളം വിദ്യാഭ്യാസത്തിലും സാമൂഹ്യബോധത്തിലും മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന സംസ്ഥാനമായതിനാൽ ഈ വൈരുധ്യം കൂടുതൽ ശ്രദ്ധേയമാകുന്നു.
വീട്ടിനകത്തെ ശുചിത്വം “സ്വന്തം ഉത്തരവാദിത്തം” എന്നാണ് ആളുകൾ കരുതുന്നത്. എന്നാൽ റോഡും ചാലും നദീതീരവും “സർക്കാരിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തം” എന്നാണ് പലരും കരുതുന്നത്. ഇതാണ് പ്രശ്നത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന കാരണം.മാലിന്യ സംസ്കാരത്തിന്റെ സാമൂഹ്യ പശ്ചാത്തലം
കേരളത്തിന്റെ പഴയ ഗ്രാമജീവിതത്തിൽ മാലിന്യപ്രശ്നം അത്ര ഗുരുതരമായിരുന്നില്ല. അതിന് പ്രധാന കാരണം ജീവിതരീതിയായിരുന്നു.
അന്നത്തെ കാലത്ത് ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന സാധനങ്ങൾ കൂടുതലും പ്രകൃതിദത്തമായവയായിരുന്നു. ഇല, മരം, മണ്ണ്, തുണി തുടങ്ങിയവ. അവ പെട്ടെന്ന് നശിച്ചുപോകുന്നവയായിരുന്നു.ഭക്ഷണാവശിഷ്ടങ്ങൾ പറമ്പിൽ കളയുകയോ മൃഗങ്ങൾക്ക് കൊടുക്കുകയോ ചെയ്തിരുന്നു. പ്ലാസ്റ്റിക്, പോളിത്തീൻ, രാസവസ്തുക്കൾ എന്നിവയുടെ ഉപയോഗം വളരെ കുറവായിരുന്നു. അതിനാൽ മാലിന്യം പ്രകൃതിയിൽ ലയിച്ചുപോകുന്ന ഒന്നായിരുന്നു.എന്നാൽ കഴിഞ്ഞ നാല് പതിറ്റാണ്ടുകളായി കേരളത്തിന്റെ ജീവിതരീതി വലിയ മാറ്റം കണ്ടു. ഉപഭോഗ സംസ്കാരം വളർന്നു.
സൂപ്പർമാർക്കറ്റുകളും പാക്കേജിംഗ് സംസ്കാരവും വർദ്ധിച്ചു. ഇതിന്റെ ഫലമായി പ്ലാസ്റ്റിക് മാലിന്യത്തിന്റെ അളവ് അനവധി മടങ്ങ് വർദ്ധിച്ചു.
പഴയ ജീവിതരീതിക്ക് അനുയോജ്യമായ ശീലങ്ങൾ ഇന്നും തുടരുമ്പോൾ പുതിയ മാലിന്യത്തിന്റെ സ്വഭാവം അതിനൊത്തതല്ല.
ഇതാണ് ഇന്നത്തെ പ്രതിസന്ധിയുടെ അടിസ്ഥാനം.

ആളുകൾ എന്തുകൊണ്ട് മാലിന്യം തള്ളുന്നു?

പൊതുസ്ഥലം സ്വന്തം സ്ഥലമല്ലെന്ന മനോഭാവം സാമൂഹ്യശാസ്ത്രജ്ഞർ പലപ്പോഴും ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്ന ഒരു കാര്യമാണ് “പൊതു സ്വത്ത്” എന്ന ആശയത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ജനങ്ങളുടെ ബോധം. പലർക്കും പൊതുസ്ഥലം എന്നത് “ആരും ഉടമയല്ലാത്ത സ്ഥലം” എന്ന ധാരണയാണ്.
അതിനാൽ അവിടെ മാലിന്യം തള്ളുന്നത് കുറ്റമാണെന്ന് അവർ കരുതുന്നില്ല. ഈ മനോഭാവം നമ്മുടെ സാമൂഹ്യചരിത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്.
കാലങ്ങളായി പൊതുസ്ഥലങ്ങളുടെ പരിപാലനം അധികാരികളുടെ ഉത്തരവാദിത്തമായിരുന്നു. ജനങ്ങൾ അതിൽ പങ്കാളികളാകേണ്ട സാഹചര്യം കുറവായിരുന്നു. ഇതിന്റെ ഫലമായി പൊതുസ്ഥലങ്ങളോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്തബോധം സമൂഹത്തിൽ ശക്തമായി വളർന്നില്ല.
“എനിക്ക് മാത്രം എന്ത് ചെയ്യാനാകും” പലരും സ്വകാര്യമായി ശുചിത്വത്തെ വിലമതിക്കുന്നവരാണ്. എന്നാൽ അവർ ചിന്തിക്കുന്നത് ഇങ്ങനെയാണ്:
“ഞാൻ മാത്രം മാലിന്യം തള്ളാതിരുന്നാൽ എന്ത് ഫലം? മറ്റെല്ലാവരും തള്ളുന്നില്ലേ?”ഈ മനോഭാവം സമൂഹത്തിൽ ഒരു കൂട്ടമനോഭാവമായി മാറുമ്പോൾ പ്രശ്നം ഗുരുതരമാകുന്നു.

സാമൂഹ്യശാസ്ത്രത്തിൽ ഇതിനെ “collective irresponsibility” എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്—കൂട്ടമായി ഉത്തരവാദിത്തം ഒഴിവാക്കൽ.ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളോടുള്ള തെറ്റായ ധാരണ നമ്മുടെ സമൂഹത്തിൽ ഇപ്പോഴും ചിലർക്ക് ശുചീകരണ ജോലികളെക്കുറിച്ച് താഴ്ന്ന ധാരണയുണ്ട്. മാലിന്യം ശേഖരിക്കുകയും നീക്കം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നത് ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളുടെ ജോലിയാണെന്ന മനോഭാവം പലർക്കും ഉണ്ടാകുന്നു. ഇത് ഒരു സാമൂഹ്യ അനീതിയും കൂടിയാണ്.സ്വന്തം മാലിന്യം പോലും ഉത്തരവാദിത്തത്തോടെ കൈകാര്യം ചെയ്യാതെ അത് മറ്റൊരാളുടെ ജോലിയായി കാണുന്നത് ഒരു അനാരോഗ്യകരമായ സാമൂഹ്യസംസ്കാരമാണ്. നഗരവൽക്കരണത്തിന്റെ സമ്മർദ്ദം കേരളം വളരെ വേഗത്തിൽ നഗരവൽക്കരിക്കപ്പെടുന്ന സംസ്ഥാനമാണ്.

ജനസാന്ദ്രത വളരെ കൂടുതലാണ്. ചെറിയ പ്രദേശങ്ങളിൽ തന്നെ വലിയ ജനസംഖ്യയാണ് താമസിക്കുന്നത്.
ഇതോടെ മാലിന്യത്തിന്റെ അളവും വർദ്ധിക്കുന്നു. എന്നാൽ നഗരങ്ങൾ വളരുന്ന വേഗത്തിൽ മാലിന്യനിർമ്മാർജന സംവിധാനം വളർന്നിട്ടില്ല.
സാമൂഹ്യ-ആരോഗ്യ പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ പൊതു സ്ഥലങ്ങളിൽ മാലിന്യം കെട്ടിക്കിടക്കുന്നത് വെറും കാഴ്ചപ്രശ്നമല്ല. അത് ആരോഗ്യത്തിനും പരിസ്ഥിതിക്കും വലിയ ഭീഷണിയാണ്.മാലിന്യം കെട്ടിക്കിടക്കുമ്പോൾ കൊതുകുകൾക്കും ഈച്ചകൾക്കും എലികൾക്കും വളരാൻ അവസരം ലഭിക്കുന്നു.ഇവ പല രോഗങ്ങളുടെയും വാഹകരാണ്.ഡെങ്കിപ്പനി, ചിക്കൻഗുനിയ, ലെപ്റ്റോസ്പിറോസിസ്, വയറിളക്കം തുടങ്ങിയ രോഗങ്ങൾ മാലിന്യവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടാണ് വ്യാപിക്കുന്നത്.

മഴക്കാലത്ത് ചാലുകളിൽ മാലിന്യം അടിഞ്ഞുകൂടുമ്പോൾ വെള്ളം ഒഴുകാൻ കഴിയാതെ വെള്ളക്കെട്ട് ഉണ്ടാകുന്നു. ഇത് നഗരങ്ങളിൽ വെള്ളപ്പൊക്കത്തിനും കാരണമാകുന്നു. പ്ലാസ്റ്റിക് മാലിന്യം നദികളിലും കായലുകളിലും എത്തുമ്പോൾ ജലജീവികൾക്കും വലിയ അപകടമാണ്. മണ്ണിന്റെയും വെള്ളത്തിന്റെയും ഗുണനിലവാരം തകരുന്നു. നഗരങ്ങളുടെ സൗന്ദര്യവും സംസ്കാരവും
ഒരു നഗരത്തിന്റെ സംസ്കാരവും പുരോഗതിയും അതിന്റെ ശുചിത്വത്തിലൂടെ തന്നെ വിലയിരുത്തപ്പെടുന്നു.ലോകത്തിലെ പ്രധാന നഗരങ്ങളെ നോക്കിയാൽ ഇത് വ്യക്തമാണ്.ടോക്യോ, സിംഗപ്പൂർ, സൂറിച്ച് തുടങ്ങിയ നഗരങ്ങൾ ശുചിത്വത്തിന്റെ പ്രതീകങ്ങളാണ്. അവിടെ ശുചിത്വം നിലനിർത്തുന്നത് കർശനമായ നിയമങ്ങൾ കൊണ്ടു മാത്രം അല്ല.അവിടെയുള്ള ജനങ്ങളുടെ പൗരബോധം തന്നെയാണ് അതിന്റെ അടിസ്ഥാനം.
കേരളത്തിലെ നഗരങ്ങൾ ടൂറിസത്തിന്റെ പ്രധാന കേന്ദ്രങ്ങളാണ്.

എന്നാൽ റോഡുകൾ നിറയെ മാലിന്യം കെട്ടിക്കിടക്കുന്ന സ്ഥിതി തുടരുകയാണെങ്കിൽ ടൂറിസത്തിനും സാമ്പത്തിക മേഖലയ്ക്കും അത് ദോഷകരമാകും.ബോധവൽക്കരണത്തിന്റെ ആവശ്യകത ഈ പ്രശ്നത്തിന് സ്ഥിരമായ പരിഹാരം ലഭിക്കാൻ ജനങ്ങളുടെ മനോഭാവത്തിൽ മാറ്റം അനിവാര്യമാണ്. നിയമങ്ങൾ കൊണ്ടും ശിക്ഷകൾ കൊണ്ടും ഒരു പരിധിവരെ മാത്രമേ മാറ്റം വരുത്താൻ കഴിയൂ. സമൂഹത്തിൽ ശക്തമായ പൗരബോധം വളരേണ്ടത് അനിവാര്യമാണ്. വിദ്യാഭ്യാസ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ പങ്ക് സ്കൂളുകളും കോളേജുകളും ശുചിത്വബോധം വളർത്തുന്നതിൽ വലിയ പങ്ക് വഹിക്കണം. പാഠപുസ്തകങ്ങളിൽ പരിസ്ഥിതി വിദ്യാഭ്യാസം ഉൾപ്പെടുത്തുന്നത് മാത്രം പോരാ.
വിദ്യാർത്ഥികളെ നേരിട്ട് ശുചീകരണ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ പങ്കെടുപ്പിക്കണം.കുട്ടികൾക്ക് ചെറുപ്പത്തിൽ തന്നെ പൊതുസ്ഥലങ്ങളോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്തബോധം വളർന്നാൽ അത് ജീവിതകാലം മുഴുവൻ തുടരും.

സാമൂഹ്യ സംഘടനകളുടെ പങ്ക്

കുടുംബശ്രീ, റെസിഡന്റ്സ് അസോസിയേഷനുകൾ, യുവജന സംഘടനകൾ എന്നിവ സമൂഹത്തിൽ വലിയ സ്വാധീനം ചെലുത്തുന്നവയാണ്.
ഇവർ ശുചിത്വപ്രചാരണ പരിപാടികൾ നടത്തുകയും ജനങ്ങളെ ബോധവൽക്കരിക്കുകയും ചെയ്യണം. മതസ്ഥാപനങ്ങളുടെ പങ്ക്
കേരളത്തിലെ മതസ്ഥാപനങ്ങൾ സമൂഹത്തിൽ വലിയ സ്വാധീനമുള്ളവയാണ്. പള്ളികളും ക്ഷേത്രങ്ങളും ശുചിത്വത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം സമൂഹത്തിൽ പ്രചരിപ്പിക്കാൻ കഴിയും. മതപരമായ സന്ദേശങ്ങളിൽ പോലും പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണത്തിന്റെ ആശയം ഉൾപ്പെടുത്താം.
മാധ്യമങ്ങളുടെ പങ്ക് മാധ്യമങ്ങൾ സമൂഹത്തെ സ്വാധീനിക്കുന്ന ശക്തമായ ഉപകരണമാണ്. പത്രങ്ങളും ടെലിവിഷനും സോഷ്യൽ മീഡിയയും ശുചിത്വപ്രചാരണത്തിൽ കൂടുതൽ സജീവമായി ഇടപെടണം.സമൂഹത്തിൽ നല്ല മാതൃകകൾ ഉയർത്തിക്കാട്ടുകയും തെറ്റായ പ്രവണതകളെ വിമർശിക്കുകയും ചെയ്യണം.

സർക്കാർ സംവിധാനങ്ങളുടെ ഉത്തരവാദിത്തം

ജനങ്ങളുടെ പങ്കാളിത്തം ആവശ്യമാണ് എന്നതുപോലെ സർക്കാർ സംവിധാനങ്ങളുടെ കാര്യക്ഷമതയും അത്രമേൽ പ്രധാനമാണ്. മാലിന്യശേഖരണ സംവിധാനം കാര്യക്ഷമമല്ലെങ്കിൽ ജനങ്ങൾക്കും ബുദ്ധിമുട്ട് ഉണ്ടാകും. വീടുകളിൽ നിന്ന് മാലിന്യ ശേഖരണം
വീട് മുതൽ മാലിന്യം ശേഖരിക്കുന്ന സംവിധാനം ശക്തമാക്കണം.മാലിന്യം വേർതിരിച്ച് ശേഖരിക്കുന്ന രീതിയും വ്യാപിപ്പിക്കണം.

നിയമനടപടികൾ ശക്തമാക്കുക

പൊതു സ്ഥലങ്ങളിൽ മാലിന്യം തള്ളുന്നവർക്കെതിരെ കർശനമായ നിയമനടപടികൾ സ്വീകരിക്കണം. പിഴയും ശിക്ഷയും ഉറപ്പാക്കണം.
സാങ്കേതിക വിദ്യയുടെ ഉപയോഗം CCTV നിരീക്ഷണം, ഡിജിറ്റൽ പരാതി സംവിധാനം തുടങ്ങിയവ ഉപയോഗിച്ച് മാലിന്യം തള്ളുന്നവരെ കണ്ടെത്താൻ കഴിയും.

സാമൂഹ്യപരമായ മാറ്റത്തിന്റെ ആവശ്യകത

കേരളത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ശക്തി അതിന്റെ വിദ്യാഭ്യാസവും സാമൂഹ്യബോധവുമാണ്.അത് ശരിയായ ദിശയിൽ ഉപയോഗിച്ചാൽ ഈ പ്രശ്നം പരിഹരിക്കാൻ കഴിയും. ശുചിത്വം സർക്കാർ മാത്രം നിർവഹിക്കേണ്ട കാര്യമല്ല. അത് ഓരോ പൗരന്റെയും ഉത്തരവാദിത്തമാണ്.
പൊതുസ്ഥലങ്ങളുടെ ശുചിത്വം കാത്തുസൂക്ഷിക്കുക എന്നത് സർക്കാർ വകുപ്പുകളുടെ മാത്രം ഉത്തരവാദിത്വമല്ല; അത് ഓരോ പൗരന്റെയും ധാർമ്മിക ബാധ്യതയാണ്. ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ സംസ്കാരവും പൗരബോധവും അതിന്റെ പൊതുസ്ഥലങ്ങളിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്നു. റോഡുകൾ, പാർക്കുകൾ, നദീതീരങ്ങൾ, ബസ് സ്റ്റാൻഡുകൾ, മാർക്കറ്റുകൾ—ഇവയെല്ലാം നമ്മുടെ ജീവിതത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. ഇവ ശുചിയായി നിലനിൽക്കുമ്പോൾ മാത്രമേ നമ്മുടെ നഗരം ആരോഗ്യകരവും മനോഹരവുമായ വാസസ്ഥലമായി മാറുകയുള്ളു.
നമ്മുടെ വീടുകൾ എത്ര കരുതലോടെ വൃത്തിയാക്കുന്നുവോ, അതേ കരുതൽ പൊതുസ്ഥലങ്ങളോടും കാണിക്കേണ്ടതാണ്. വീട്ടിൽ നിന്നുള്ള മാലിന്യം റോഡിലേക്കോ ചാലിലേക്കോ തള്ളുന്നത് ചെറിയ കാര്യമെന്നു തോന്നാമെങ്കിലും, അത് സമൂഹത്തോടുള്ള വലിയ അനീതിയാണ്. ഒരു ചെറിയ പ്ലാസ്റ്റിക് കവർ പോലും ചാലുകൾ അടയ്ക്കാനും വെള്ളക്കെട്ട് സൃഷ്ടിക്കാനും കാരണമാകാം.

അതിന്റെ ഫലമായി രോഗങ്ങളും ദുരിതങ്ങളും സമൂഹമൊട്ടാകെ അനുഭവിക്കേണ്ടിവരും.അതിനാൽ ഓരോ വ്യക്തിയും ഒരു ലളിതമായ പ്രതിജ്ഞ എടുക്കണം—പൊതുസ്ഥലങ്ങളിൽ മാലിന്യം തള്ളുകയില്ല, മാലിന്യം കണ്ടാൽ അതിനെ ശരിയായ രീതിയിൽ നീക്കം ചെയ്യാൻ ശ്രമിക്കും, മറ്റുള്ളവരെയും ശുചിത്വത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം ബോധ്യപ്പെടുത്തും.കുട്ടികൾക്ക് മുന്നിൽ നാം തന്നെ നല്ല മാതൃകയായി മാറണം. മാതാപിതാക്കൾ ശുചിത്വം പാലിക്കുന്നത് കുട്ടികൾക്ക് വലിയ പാഠമാകും. ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ മാറ്റം വലിയ പദ്ധതികളിലൂടെ മാത്രം ഉണ്ടാകുന്നില്ല; ഓരോ വ്യക്തിയുടെ ചെറിയ ഉത്തരവാദിത്തബോധത്തിലൂടെയാണ് അത് സാധ്യമാകുന്നത്.നമ്മുടെ നഗരം, നമ്മുടെ ഗ്രാമം, നമ്മുടെ നാട്—ഇവയെല്ലാം നമ്മുടേതാണ്. അതിനാൽ അവയെ ശുചിയായി സൂക്ഷിക്കുക എന്നത് ഒരു കടമ മാത്രമല്ല, ഒരു സംസ്കാരത്തിന്റെ അടയാളവുമാണ്. ഇന്ന് മുതൽ ഓരോരുത്തരും ഈ ഉത്തരവാദിത്വം ഏറ്റെടുത്താൽ കേരളം യഥാർത്ഥത്തിൽ ശുചിത്വത്തിന്റെ മാതൃകയായ സംസ്ഥാനമായി മാറാൻ കഴിയും.
അപ്പോൾ മാത്രമേ “ദൈവത്തിന്റെ സ്വന്തം നാട്” എന്ന വിശേഷണം യഥാർത്ഥ അർത്ഥത്തിൽ നിലനിൽക്കുകയുള്ളു.